گزارش مختصری از محتوای ارایه شده در روز دوم کارگاه تحلیل گفتمان که چهارشنبه (6 بهمن) در پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات برگزار شد، نوشته­ام که در اینجا می­آورم اما قبل از آن، چند نکته در حاشیه:

1- کارگاه با تاخیری اندک (10 دقیقه) آغاز شد که در شرایط نشستهای علمی در ایران نه تنها قابل چشم پوشی است که جای تشکر هم دارد.

2- استقبال کمی و البته کیفی شرکت کنندگان کارگاه خوب بود. صندلی­های سالن تقریبا پر بود و بحث و گفتگو های مختلفی حین صحبت­های دکتر نجف زاده از سوی شرکت کنندگان شکل ­گرفت.

3- این کارگاه گفتمان یک حاشیه گفتمانی هم داشت. دکتر نجف زاده در بخشی از صحبتهای خود مثالی زد از حضور فوکو در تابستان  57 در ایران در یکی از مناطقی که در اثر زلزله طبس تخریب شده بود و اینکه شاه در آن زمان اقدام به ساخت و ساز مدرن آن شهر کرده بود اما در منطقه تخریب شده دیگری نزدیک به همان روستا مردم خودشان بدون مصالح خاصی دست به ساخت و ساز زده بودند که چهره این شهر -که به دست مردم ساخته شد- مذهبی بود فوکو از این نشانه­ها دریافت که انقلاب بعدی ایران اسلامی خواهد بود، اما حین همین صحبتهای دکتر یک دفعه صداهای عجیب و غریبی از سمت میکروفون پخش شد که انگار شخص دیگری در حال حرف زدن بود. استاد یک لحظه با لبخند توقف کرد و شرکت کنندگان هم خندیدند و این تصور ایجاد شد که نکند صحبت­ها کنترل می­شود. استاد در بخش دیگری به همین موضوع اشاره کرد و گفت: باید به موقعیتی که سخن در آن بیان می­شود توجه کنید. مثلا اینکه گفتار من پس از شنیدن این صداها و احساس اینکه شاید این سخنان جای دیگری هم شنیده می­شود تغییر کرد. وی همچنین گفت که اگر کسی گزارشی از این صحبتها ارایه دهد و این نکته را بیان نکند در واقع گفتمانی برخورد نکرده است (نقل به مضمون). البته این را هم بگویم که به طور ضمنی شنیدم یکی از مسئولان برنامه می­گفت که این موضوع کاملا اتفاقی رخ داده و اصلا مساله شنیدن صحبتها یا کنترل آنها در میان نبوده است.

4- یکی از بحثهای کارگاه بیان تفاوت تحلیل گفتمان و تحلیل محتوا بود. به نظرم جای کارگاه­های نشانه شناسی، تحلیل رتوریک و تحلیل روایت خالی است.

5- استاد، مطالعه کتاب  "زبان منزلت و قدرت در ایران" ویلیام بیمن را توصیه کرد.

و اما گزارش کارگاه: (پیشاپیش تاکید می کنم خلاصه­ای از آن ارایه کردم و نه متن کامل. انشالله دوستان مطبوعاتی عنایتی کرده و گزارش کاملتر آن را منتشر کنند یا دوستان پژوهشگاه عنایتی بیشتر کرده و فایل صوتی یا پاورپوینت آن را در اختیار مخاطبان بگذارند)

برای خواندن گزارش کامل نشست بر ادامه مطلب کلیک کنید:

دکتر مهدی نجف زاده – دکتراي علوم سياسي از دانشگاه شهيد بهشتي و مدرس دانشگاه- در روز دوم کارگاه "آشنایی با تحلیل گفتمان : نظریه و روش" که روز چهارشنبه (6 بهمن) برگزار شد، در ادامه بیان نظریه لاکلاو و موفه گفت: نظریه لاکلا و موفه کمی انتزاعی است. آنها خود در کتابشان روشهایی را برای تحلیل گفتمان توضیح ندادند بلکه بعدا افراد دیگری روشهای تحقیقی را براساس گفته های لاکلا و موفه ارایه کردند اما فرکلاف مبحث تحلیل گفتمان را در کتاب discourse analysis and social change روشن تر توضیح می دهد. 

مدل روشی فرکلاف

نجف زاده با بیان اینکه تحلیل گفتمان انتقادی بیشتر برای اصلاح وضع موجود، اصلاح جامعه و تغییرات است، درباره روش فرکلاف گفت: تحلیل گفتمان متن محور است که متن را در سه سطح تحلیل می کند: 1- تحلیل دقیق متن در حوزه زبانشناسی 2- تحلیل خرد در حوزه رخداد ارتباطی (حوزه کاربرد زبان و پرکتیس گفتمانی) 3- تحلیل کلان جامعه شناسی در حوزه پرکتیس اجتماعی (که از نظریات مختلف غیر گفتمانی سود جسته می شود).

وی درباره مدل روشی فرکلاف گفت: در تحلیل گفتمان هر متنی از حوزه زبان شروع می کنیم وارد حوزه گفتمان و بعد حوزه پرکتیس اجتماعی می شویم. 

مفاهیم اصلی تحلیل گفتمان انتقادی

این مدرس دانشگاه در ادامه برخی مفاهیم اصلی تحلیل گفتمان انتقادی مانند متن، پرکتیس گفتمانی و پرکتیس اجتماعی را توضیح داد و گفت: متن شامل کلمات، گرامر، نحو، انسجام معنایی، استعاره، ایهام و غیره می­شود. باید توجه داشت که متون زبان فارسی بسیار ایهام برانگیز هستند. پرکتیس گفتمانی نیز شامل دلالت­های ضمنی و آشکار متن، ارجاعات و پیشافرض­ها می­شود. برای فهم این موارد باید پرسید که آیا در این متن به متون قبلی ارجاع می­شود؟  آیا به گزاره های کلی ارجاع می­شود؟ پیشافرض نویسندگان یا متون چیست؟ باید توجه داشت پیشافرضها در متون زبان فارسی به شدت مهم هستند.

وی به دو واژه دیگر فرکلاف یعنی "میان گفتمانیت" و "میان متنیت" نیز اشاره کرد و توضیح داد: گفتمانها قائم به ذات نیست. گفتمانها در هم فرو رفته اند و یک دال ممکن است به چند گفتمان وابسته باشد که باید در تحلیل متن، جاهایی را که گفتمانها اشتراک یا تمایز دارند مشخص کنید (میان گفتمانیت). متن یک عنصر ایستا نیست بلکه از تاریخ چریان می پذیرد. معناهای متنی ساخته و پرداخته شده­اند و ما این معنا را اصل می­گیریم. در واقع متون به یکدیگر گره خورده اند (میان متنیت).  

اهمیت روش تحلیل گفتمان

نجف زاده با بیان اینکه هژمونی در تحلیل گفتمان انتقادی به معنای سلطه نیست افزود: رابطه هژمونیک بین یک متن یا گزاره با سایر متون و گزاره­ها همواره فرایندی از مذاکره است که گفتگو و نزاع بر سر معنا می­شود. هژمونی برای جنگیدن و برای داشتن دست بالاست. چون همواره این جدل وجود دارد معنا ثابت نیست. هژمونی در عین سلطه تغییر را هم در خود دارد.

وی به مثالی از قالی ایرانی اشاره کرد و گفت: برای تحلیل قالی می­توان براساس سه سطح ذکر شده عمل کرد: 1- سطح ظاهری، تصاویر بصری، رنگ، نشانه­ها و اشکال هندسی مرحله مطالعه متن است. 2- مرحله پرکتیس گفتمانی در مورد ساخت قالی، مصالح، دستی و ماشینی بودن آن بحث می کند و 3- در حوزه پرکتیس اجتماعی تاثیرات ذهنی و زبانی ایرانی روی قالی­ها نشان داده می­شود.

مدرس کارگاه تحلیل گفتمان خاطرنشان کرد: در حوزه پرکتیس اجتماعی می­بینم که زندگی ایرانی در قالی جریان دارد. عناصر فرهنگ، زبان و ذهن ایرانی در سطح یک قالی جاری است.  

روش تحقیق تحلیل انتقادی گفتمان

نجف زاده مراحل روش تحقیق انتقادی گفتمان را انتخاب مساله تحقیق، صورت بندی پرسشها، انتخاب داده ها، شروع تحلیل از متن و گسترش به حوزه های اجتماعی، پیاده کردن متون، تحلیل داده ها و شروع آن از سطح تحلیل گفتمانی و سپس تحلیل متن (عناصر زبانشناختی داخل متن، استخراج نشانه ها، چه کسی در متن دست بالا را دارد، طرز بیان شرکت کنندگان در گفتمان، استعاره­ها، گرامر، نام گذاری، تقیدی، حقیقت گویی، لحن، اجازه، طفره رفتن، تقیدهای مطلق و کلی، رک گویی، لفافه) دانست و مثالی خیالی از گفتگوی یک دختر و پسر را درباره چگونگی خرج عروسی­شان را براساس عناصر گفته شده تحلیل کرد.

وی همچنین در ضمن بیان این روش نکات زیر را توضیح داد:

1- در طراحی سوالات از پرکتیس اجتماعی شروع کنید. در انتخاب داده ها از سطح میانی یعنی متون آغاز کنید. در انتخاب متون از متن کنید و پس از اتمام متن به عمق بروید. برای تحلیل داده­ها از سطح تحلیل گفتمانی آغاز کنید.

2- زبان  و تحلیل هر دو مثل بازی است. وقتی یک مهره را تغییر می­دهید، کل صفحه را تغییر می­دهید. باید مرحله به مرحله با قدرت جلو بروید و اجازه ندهید، متن بر شما غلبه کند. متن نباید معناهایش را بر شما تحمیل کند.

3- توجه به گرامر به خصوص در گفتمان­های خبر خیلی مهم است چون به موضوعات اخبار و رویدادها شکل می­دهد.

4- همیشه فاصله­ای بین نویسنده و متن وجود دارد

5- ما به طور همیشگی سوژه یک گفتمان نیستیم

6- علت رشد از محدودیت است

7- هر وقت فیشهایی که برداشتید به دردتان نمی­خورد آنها را داخل سطل زباله بیندازید ( در واقع مجبور نیستید از همه فیشها استفاده کنید) 

تحلیل روانشناسی گفتمان

این مدرس دانشگاه با بیان اینکه "روانشناسی گفتمان" بر گفتمانهای روزمره تاکید می­ورزد، گفت: تحلیل روانشناسی گفتمان اشاره دارد که ما موجودات خارج از اجتماع نداریم و قبل از زبان، ذهن فضایی در هم و برهم است.

وی "گنجینه تفسیری" را مجموعه تفاسیری دانست که هر شخص در اختیار دارد و بر اساس آن سخن می­گوید و خاطرنشان کرد: گفتمان یک گنجینه تفسیری است که افراد براساس این گنجینه روایت خود را از واقعیت می­سازند.

نجف زاده چگونگی حرکت از سیالیت به هژمون و ثبات را از طریق سرکوب سازی برخی جنبه­ها و آزاد سازی برخی دیگر از جنبه­ها توضیح داد و همچنین گفت: سخنان ما منطقی نیستند بلکه اجتماعی هستند یعنی ما در سخنان از الگوی تعاملی استفاده می کنیم نه از منطق زبانی.

کاربرد گفتمان روانشناسی

مدرس کارگاه تحلیل گفتمان مراحل روش تحقیق گفتمان روانشناسی را طرح پرسش، انتخاب نمونه، گرداوری داده­ها، پیاده کردن متن، کدگذاری، مشخص کردن تناسب کارکردی، مشخص کردن نمادها و نمایه­ها و گزارش تحقیقی ذکر کرد و گفت: به جای سوال مستقیم از شخص باید او را در موقعیت کاربرد زبان مطالعه کنید. حرفی را که گفته شده است در موقعیت جستجو کنید.

وی الگوی تعامل ایرانیان را آنقدر وسیع ارزیابی کرد که موجب سردرگمی محقق می­شود و در ادامه گفت: در طرح پرسش تحقیق، سعی کنید به دنبال این باشید که به استفاده از زبان در شرایط خاص بپردازید. اول متن را مشخص کنید و بعد پیاده کنید. چون می­خواهیم ناخوداگاه اجتماعی را استخراج کنیم. در پرسشنامه موقعیت را با سوالات بسته تغییر می­دهید و موقعیت را خلق می­کنید نه انتخاب.  

روش تحلیل مرکب

نجف زاده نکات مهم روش تحلیل مرکب را نیز چنین برشمرد:

1- استفاده از زبان و گفتار به عنوان نقطه عزیمت تحلیل شماست

2- نظم گفتمانی را به عنوان ستون تحلیل در نظر بگیرید

3- در نظم گفتمان کشمکش میان گفتمانها ار شناسایی کنید

4- مساله تحدید گفتمان جدی است

5- به خاطر داشته باشید که گفتمان چه معناهایی ایجاد می­کند؟ چگونه ایجاد می­کند؟ چه دالهایی درون نظم گفتمانی جدال دارند؟ کدام دالها به عنوان احکام غیر قابل تغییر در گفتمان تثبیت شده است.

6- حوزه های تحلیل شما عبارتند از تحلیل نظام مند زبان، تحلیل رخدادهای زبانی و تحلیل بافتار اجتماعی

7- استراتژی­های تحلیل شما: مقایسه گفتمانها، تعویض بزرگنمایی جزئیات

8- در حرکت از پرکتیس زبانی به گفتمانی و اجتماعی، از تاکتیکهای زیر استفاده کنید: مشخص کردن پیشافرضها، مرجع­های متن، نوع استدلالات گفتارها و یافتن دلالت­های متن

وی تاکید کرد: به یاد داشته باشید تحلیل گفتمان تحقیق برای عمل است.